ՅԱԿՈԲ ՄԿՐՏՉԵԱՆ

Ցեղասպանութեան 100ամեայ տարելիցի հետ կապուած հայութիւնը բազմաթիւ խնդիրներ եւ անելիքներ ունի:

Ազգային-մտաւորական կարեւոր անելիք պէտք է դիտուի հայերիս Ցեղասպանութեան 100ամեայ տարելիցի առթիւ թուրքական հասարակութեանը մեր կողքին բերելու խնդիրը:

Այս հարցում անպայման մեծ դեր կարող է ունենալ թուրքական պետական դատական ատեաններում երիտթուրքերի դատավարութեան փաստաթղթերի հրապարակման գործը:

1988ին, Երեւանում Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչութիւնում տպագրուել է «ՀԱՅԵՐԻ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԸՍՏ ԵՐԻՏԹՈՒՐՔԵՐԻ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ» գիրքը, պրոֆեսոր Աւետիս Յարութիւնի Փափազեանի առաջաբանով, թարգմանութեամբ եւ ծանօթագրութիւններով: Գրքի համար հիմք են հանդիսացել Հայաստանի պետական արխիւում գտնուող ժամանակի օսմանատառ թուրքական թերթերի համապատասխան հրապարակումները:

Գիրքը տպագրուել է ՀՍՍՀ ԳԱ Արեւելագիտութեան ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ:

Պատասխանատու խմբագիրը եղել է պատմագէտ դոկտոր Ռ. Գ. Սահակեանը:

Գիրքը հրատարակութեան են երաշխաւորել պատմագէտ դոկտոր Է. Ղ. Սարգսեանը եւ պատմական գիտութիւնների թեկնածու Ռ. Պ. Կոնդակչեանը:

Նոր ժամանակներում ու նոր պայմաններում, յատկապէս Ցեղասպանութեան 100ամեայ տարելիցի շեմին, այդ գրքի թուրքալեզու հրատարակութիւնը նախկինից անպայման տարբեր եւ աւելի մեծ նշանակութիւն է ունենալու, ինչպէս նաեւ նպաստելու է հայկական եւ թուրքական հասարակութիւնների մերձեցմանը:

Հարց կարող է առաջանալ, թէ ինչպէ՞ս, ինչո՞ւ համար այդ գրքի թուրքալեզու հրատարակութիւնը անպայման մեծ նշանակութիւն է ունենալու:

Հայերիս Ցեղասպանութեան 100ամեայ տարելիցի առթիւ թուրքական հասարակութիւնը իր պատմութեան հետ առերեսուելու խնդիր ունի:

Սակայն թուրքական հասարակութիւնը ինչպէ՞ս է իր պատմութեան հետ առերեսուելու:

Հարցը նրանում է, որ 1928-29թթ. քեմալական Թուրքիայում օսմանատառ գիրը լատինատառով փոխարինելու արդիւնքում յետագայ սերունդները, թուրքական հասրակութեան բացարձակ մեծամասնութիւնը, զրկուեցին ընդհանրապէս նախկին պատմական աղբիւրների հետ հաղորդակցուելու, եւ մասնաւորապէս անցեալում հրատարակուած օսմանատառ մամուլը ընթերցելու հնարաւորութիւնից:

Դրան պէտք է աւելացնել նաեւ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին արտայայտուելու դէպքում Թուրքիայի քրէական օրէնսգրքում քրէական պատասխանատուութիւն սահմանող օրէնքի առկայութիւնը եւ մինչեւ օրս բազմաթիւ անձանց բանտարկութիւններն ու դատաիրաւական բնոյթի այլ հետապնդումները:

Իբրեւ թուրքական հասարակութեանը Հայոց Ցեղասպանութեան մասին պատմական ճշմարտութիւնը բացայայտելու հարցում շահագրգիռ կողմ, մենք պարտաւոր ենք թուրքական պետական դատական ատեաններում երիտթուրքերի դատավարութեան մասին մեր պետական արխիւում եղած օսմանատառ թուրքերէն փաստաթղթերի եւ դրանց լատինատառ թուրքերէնի զուգահեռ հրատարակութիւն իրականացնել:

Մենք նաեւ ունենք դրա հնարաւորութիւնը՝ թէ՛ իբրեւ ազգային զոյգ պետականութիւններով օժտուած ազգ, եւ թէ աշխարհատարած ու ոչ ունեզուրկ ազգ:
Անհրաժեշտ է թուրքական հասարակութեանը բացայայտել, որ թուրքական պետութիւնը ոչ միայն ի՛նքն է առաջինը ճանաչել Թուրքիայում հայերիս նկատմամբ իրականացուած ցեղասպանութիւնը, այլեւ ամենախիստ եւ կտրուկ միջոցներն է ձեռնարկել յանցագործութիւնն ու յանցաւորներին բացայայտելու, մեղաւորների նկատմամբ արժանի պատիժներ սահմանելու հարցում:

Թուրքական պետական դատաիրաւական մարմինների այդ գործմունքով ոչ միայն մեղաւորների նկատմամբ արժանի պատիժ էր սահմանւում, այլեւ պետական դատաիրաւական նման գործմունքով Թուրքիան եւ թուրք ժողովուրդն էին զերծ կացուցանւում այն բարոյական պատասխանատուութիւնից, որի մէջ նրանց կրկին ներքաշեցին երիտթուրքերը, այս անգամ քեմալական շարժման ծաւալումով, երբ նախկին պատերազմական յանցագործները՝ Թալէաթը, միւսները, կրկին մեծարուեցին, հերոսացան, իսկ հայութեան նկատմամբ նրանց գործած մեղքն ու բարոյական պատասխանատուութիւնը բարդուեցին Թուրքիայի եւ թուրք ժողովուրդի վրայ:

Ժամանակի համեմատ Հայոց Ցեղասպանութեան բարոյական պատասխանատուութիւնը ոչ թէ նուազել՝ այլ մեծացել է: Ուստի, բնական պէտք է նկատել (համարել) որոշ թուրք անհատների կողմից հայերիս Ցեղասպանութեան իրողութեան մերժումը՝ բարոյական ծանր պատասխանատուութիւնից խուսափելու նպատակով:
Մենք պէտք է դադարենք թուրքերին մերկապարանոց մեղադրելուց եւ դատապարտելուց:

Թուրքիայում հայերիս Ցեղասպանութեան մեղաւորութիւնը պէտք է բացառապէս յանցագործների վրայ տարածուի, այլ ոչ թէ թուրք ժողովուրդի վրայ:
Պրոֆեսոր Աւետիս Փափազեանի գիրքը մի քանի լեզուներով պէտք է թարգմանուի, պէտք է աշխարհը իմանայ թուրքական պատերազմական ատեանի դատավճիռները:

Յուսով ենք, որ ազգային պատկան կառոյցներն ու պատասխանատու անձինք իրենցից կախուածը կ՛անեն այս կարեւոր գործի ազգանպաստ լուծման համար:

Յակոբ Փանոսի Մկրտչեան՝
իրաւաբան, հրապարակագիր,
«Կամարակ» պարբերաթերթի հրատարակիչ-խմբագիր,
Կալիֆորնիայի հայ գրողների
միութեան նախագահ