- Արման Նարինլի - armenia.com.au

Կիրակի  7 - Յունիս - 2015 ին տեղի ունեցան Թուրքիոյ խորհրդարանական ընտրութիւնները: Նախքխան այս ընտրութիւններու արդիւնքներուն մասին խօսիլը կ’արժէ անդրադառնալ քաղաքական կուսակցութիւններու այն գլխաւոր հատուածին որոնց խօսքը լսելի է հաւաքականութեան կողմէ :

AKP - Արդարութեան եւ Բարգաւաճման Կուսակցութիւն

Ընտրութիւններէն առաջ իշխող կուսակցութիւնն է որ կառավարութիւն կազմած էր 2011 ին բացարձակ մեծամասնութեամբ: Շատերը տեղեակ են որ այս կուսակցութիւնը սկզբնական շրջանին <<սկսեալ 2001 էն>> ջատագովը հանդիսացաւ ազատական եւ ժողովրդավարական սկզբունքներուն , ժամանակի ընթացքին ուղղուելով դէպի համիսլամական Շարիայի մտորումներու , երթեւեկելով  պահպանողական ազգայնականութեան եւ իսլամութեան միջեւ : Այս կուսակցութեան խորհրդանշական դէմքը հանդիսացաւ Ռէճէբ Դայյիբ Էրտողան որուն կը յաջորդեն  Ապտուլլահ Կիւլ , Ահմէտ Տաւուտօղլու , Պիւլէնտ Արընչ , Ճէմիլ Չիչէք եւ այլ աչքառու դէմքեր : Համառօտ կերպով կուսակցութեան ծրագիրը կ’ընդգրկէ հետեւեալ կէտերը : <<Թուրքիա իբրեւ բնական հարստութիւններ , երիտասարդ մարդուժ , ճոխ մշակութային եւ պատմական արժէքներ , երկարատեւ պետական  փորձառութիւն ունեցող երկիր , կարող է միջազգային չափանիշերով մարդկային իրաւունքները եւ ազատութիւնները առանց խտրականութեան իւրացնել ու կիրարկել: Տնտեսապէս զարգանալ եւ համաշխարհային գետնի վրայ յաջողութիւններ ձեռքբերել:>> Կուսակցութիւնը ժամանակի ընթացքին որակուեցաւ Neo Liberal : Կուսակցութեան ծրագիրը խոր ուսումնասիրութեան կը կարօտի եւ կարելի է գիրքի մը ծաւալով գրել այդ մասին ինչպէս միւս կուսակցութիւններունը : Մեզ հետաքրքրողը առ այժմ կուսակցութեան ընդհանուր դիմագիծն է որ կը հակասէ ծրագրի ընդհանուր ոգիին նոյնիսկ կը շեղի պետութեան գլխաւոր յատկանիշը հանդիսացող Secularism էն : Միաժամանակ սկսեալ Արցախի հակամարտութենէն , փորձեր կը կատարէ Համաթուրանականութիւնը վերակենդանացնելու :

CHP - Հանրապետութեան Ժողովրդական Կուսակցութիւն

Թուրքիոյ Հանրապետութեան առաջին կուսակցութիւնն է հիմնուած Քէմալ Աթաթիւրքի կողմէ որ իշխանութիւն էր մինչեւ 1950 Թ. : Վեց յիմնական սկզբունքներ իր ծրագրի յենակէտերը կը կազմեն՝ Հանրապետականութիւն, Ազգայնականութիւն, Ժողովրդականութիւն, Պետականութիւն (Կ’ակնարկուի պետական քաղաքականութիւնը որ  կը նմանի Լէւոն Տէր Պետրոսեանի պետական գաղափարախօսութեան այն տարբերութեամբ , որ իր աւիշը Բրակմադիզմի փոխարէն կը ստանայ Իթթիհատականութենէ: Անկախ իշխանութիւններէ այս քաղաքականութիւնը   մնացած է անփոփոխ),Secularism(Կրօնական գործերը եւ կղերականները մեկուսացնել պետական գործընթացէ),Յեղափոխականութիւն(Ոչ զինեալ հասկացողութեամբ): Բարեփոխումները , արեւմուտքի արժէքները ընդունելու եւ պետական ուժով կիրարկելու առումով): Այս երկու կուսակցութիւնները փոքրամասնութեանց մասին գրեթէ ունին նոյն մօտեցումը նկատելով զանոնք երկրի էթնիք հարստութիւնները, միաժամանակ զրկելով  ազգային պատկանելիութեան գիտակցութենէ, մշակութային արժէքներէ եւ անոնց զարգացման կարելիութիւններէ : Յատկապէս Քիւրտերը աւելի վնասուեցան այս քաղաքականութենէն: Հայերը Լօզանի դաշնագրով փոքրամասնութիւն էին բայց ոչ Քիւրտերը: Ուրեմն Հայերու մշակութային եւ կրթական իրաւունքները որոշ չափով ապահովուած էին բայց ոչ Քիւրտերունը : Ասով հանդերձ այս կուսակցութեան իշխանութեան ժամանակաշրջանին Հայ , Յոյն եւ Հրեայ փոքրամասնութեանց ենթարկուած հալածանք եւ խտրականութիւնները բոլորիս յայտնի են : Իսկ Քիւրտերունը զատ պատմութիւն է : Տէրսիմի կոտորածը եւ այլ դէպքեր : AKP եւ Էրտողանի իշխանութեան տակ նոյն քաղաքականութիւնը շարունակուելով հանդերձ , Հայութիւնը համեմատաբար ունեցաւ աւելի ազատութիւն , ըլլայ բռնագրաւուած կալուածներու վերատիրացման պահանջատիրութեան , ըլլայ մամուլի ազատութեան , ըլլայ Հայոց ցեղասպանութեան հարցի արծարծման գծով << անկախ քաղաքական պահանջքներէ, որոնք ներկայիս օրակարգէ դուրս կամ փակագծեալ են բոլորիս համար : >> Հակառակ այս ազատութիւններուն , վճարուած գինը բաւականին սուղ եղաւ Հրանդ Տինքի եւ Սեւակ Շահին Պալըքչըի կեանքերու կորուստով :

MHP - Ազգայնական Շարժման Կուսակցութիւն

Այն ազգայնամոլ կուսակցութիւնն է որ կրնանք համարել Թուրք Նացիականութիւն << Ծանօթ են որպէս գորշ գայլեր : >> Ալբասլան Թիւրքեշ ‘ ի կողմէ հիմնուած այս կուսակցութիւնը խառնուրդն է Իթթիհատական , ցեղապաշտ եւ Համաթուրանական տարրերու : <<Կուսակցութեան ծրագրին մէջ նշուած արժէք եւ սկզբունքները  ըստ երեւոյթի մեղադրելի չեն բացի այս մեկէն որ կը ջրէ մնացեալները>> : 1. Ազգայնականութիւն : Ազգերու << պետական հասկացողութեամբ ազգ պետութիւններու >> հաւասար իրաւունքներու տէր ըլլալը ընդունելով հանդերձ ընդունելի չէ Թուրքիոյ սահմաններէն ներս փոքրամասնութեանց ազգային պատկանելիութեան իրականութիւնը եւ ազգային ինքնութեան հաւաքական  ու մշակութային պահանջքներու իրականացումը , նկատելով զանոնք իբրեւ վտանգ Թուրքիոյ պետութեան ֆիզիքական ամբողջականութեան , յատկապէս Քիւրտ տարրի կապակցութեամբ  : 2. Ժողովրդավարութիւն : << Ինչ որ կը հասկնանք ժողովրդավարութենէն առաջին պարբերութեան ազգայնականութիւն հասկացողութիւնը զայն կը բանտարկէ միայն Թուրք ցեղային ծագում ունեցող մարդկանց սահմաններուն մէջ >> : 3. Մարդկային իրաւունք եւ ազատութիւններ : <<Նոյն ձեւով միայն Թրքական ծագում ունեցողներուն համար է>> : 4. Օրէնքի գերակայութեան սկզբունք :<< Կրկնելու կարիքը չկայ>> : 5. Secularism : << Շատ բարի բայց , կուսակցութեան ղեկավարը Տէւլէթ Պահչէլի եւ իր գայլերն էին որ Անիի աւերակներուն նամազի կեցան երբ Ախթամարի եկեղեցւոյ բացումը կատարուեցաւ >> : 6. Ազգային միասնականութիւն եւ ամբողջականութիւն : 7. Ընկերվար Պետութիւն << անկախ ընկերվարական տեսութենէ >> : 8. Ընկերային արդարութիւն : ( Social Justice ) եւ Թրքական Ընկերվարութիւն << Նորութիւն է , եթէ ուսումնասիրուի կ’առաջնորդէ ազգային ընկերվարութեան , բայց ոչ թէ մեր հասկացողութեամբ այլ Նացիական Նասեոնալ Սոսեալիզմի որ ծագում կ’առնէ այս կուսակցութեան ազգայնականութիւն հասկացողութենէն : Իսկ անկախ այս մէկէն նոյն հասկացողութիւնը ծածուկ կամ բացայայտ ձեւով միշտ ներկայ եղած է Թուրքիոյ քաղաքական կեանքէն ներս որովհետեւ կորիզը կը կազմէ  Թուրքիոյ պետական գաղափարախօսութեան պետական քաղաքականութեան :

HDP - Ժողովուրդներու Ժողովրդավարութեան Կուսակցութիւն

Գրեթէ միակ կուսակցութիւնն է որ կը տարբերի միւս երեք գլխաւոր կուսակցութիւններէն : Այս կուսակցութիւնն է որ 13,1%  համեմատութեամբ քուէով գլխիվար դարցուց AKP ի իշխանութիւնը եւ Էրտօղան’ի մենատիրութեան  երազները : Կուսակցութեան  հիմնական յատկանիշը Քիւրտ փոքրամասնութեան << գրեթէ 17 - 20 միլիոն >> քաղաքական ներկայացուցիչը ըլլալն է : Միաժամանակ , պետութեան , բանտարկեալ Ապտուլլահ Էօճալանի եւ PKK << Քիւրտ զինեալ ընդդիմութեան >> միջեւ տեղի ունեցող բանակցութիւններու լծակը կը հանդիսանայ : Մէկ այլ խօսքով Քիւրտ ազատագրական շարժման , ժողովրդավարական սահմաններու մէջ քաղաքական ներկայացուցիչն է ներառելով միւս բոլոր փոքրամասնութիւններու մարդկային , ազգային պատկանելիութեան , հաւաքական եւ մշակութային  իրաւունքներու ձեռքբերման ժողովրդավարական պայքարները : Թուարկենք ծրագրային նպատակները : 1. Աշխատանքի արդար վարձատրութիւն , ազատութեան , խաղաղութեան եւ հաւաքական արդարութեան համար պայքար : 2. Թուրքիոյ ժողովուրդները ներկայ համակարգի կուսակցութիւններու տիրապետութենէն ազատագրել : 3. Գլխաւոր նպատակ համարել , կայսերապաշտութեան , պատերազմներու , կեղեքման եւ ծաւալապաշտութեան դէմ պայքարիլը : Յարգել ազգերու ինքնորոշման սկզբունքը : Աշխարհի բոլոր ժողովուրդներու ազատագրական պայքարները սեփական պայքար ընդունիլ եւ թիկունք կանգնիլ : Կիպրոսի հարցով , Կիպրոսի հողային ամբողջականութեան վերատիրացման ջատագով ըլլալ եւ պայքարիլ օտար զինեալ ուժերու առանց պայմանի ետ քաշուելու ուղղութեամբ : Պաղեստինի անկախ պետականութեան կառուցման թիկունք կանգնիլ : Ինչպէս նաեւ Քիւրտ ժողովուրդի քաղաքական կարգավիճակի , մայրենի լեզուով կրթութեան , ազգային պատկանելիութեան , հաւասարութեան եւ ազատութեան պահանջքներուն աջակցիլ : 4. Քաջալերել տեղայնական ժողովրդավար ինքնավարութեան կարգաւորումները որոնք կ’ամրապնդեն ժողովրդավարութիւնը : 5. Պայքարիլ Քրտական հարցը , խաղաղութեան եւ հաւասարութեան սկզբունքներու հովանիին ներքեւ լուծել , որուն համար կուսակցութիւնը հիմք կ’ընդունի ժողովուրդներու ինքնորոշման իրաւունքը : Կուսակցութիւնը նաեւ կը հաւատայ ազգային պատկանելիութեան եւ մշակութային հարցերու արմատական լուծման , որուն համար նախապայման կը տեսնէ ժողովրդավարական , ազատութիւններու ընդունակ եւ հաւասարութեան հիմքերու վրայ կառուցուած սահմանադրութեան մը գոյութիւնը :

Այս է քաղաքական բաղադրեալներու համառօտ նկարագրումը : Գալով ընտրութիւններուն : Նախքան վերջին ընտրութիւններուն կ’արժէ անդրադառնալ 2014 թ. տեղի ունեցած երկու ընտրութիւններուն : 30 - Մարտ - 2014 թ. տեղի ունեցան քաղաքապետարանական ընտրութիւնները, որոնց արդիւնքը շատ կարեւոր էր 10 - Օգոստոս - 2014 թ. տեղի ունենալիք նախագահական ընտրութիւններու հաւանական արդիւնքը նախատեսելու համար : Այս առաջին ընտրութեան ընդհանուր քուէրկուներու թիւն էր 44.876.93944.876.939 իսկ քուէարկութեան մասնակիցները 40.058.73540.058.735 : Քուէներու բաշխման համեմատութիւն : AKP  45,5% - CHP  29,5% - MHP 14,6% - HDP  5,5% : AKP ի 45,5%  քուէի համեմատութիւնը  4,4% կորուստ կը մատնանշէր 2011 ի խորհրդարանական ընտրութիւններու նկատմամբ որ էր  49,9% : Յստակ էր որ այս պատկերը Նախագահական ընտրութիւններուն Էրտողանի ճակատագիրը հարցականի տակ կրնար դնել եթէ նկատի առնուի  CHP + MHP ի միացեալ թեկնածու  Էքմէլէտտին Իհսանողլու’ի առնելիք  29,5 + 14,6 =  44,1 %քուէն : Ինչ կը վերաբերի HDP քրտամէտ կուսակցութեան որու քուէները անկարելի էր որ Էրտօղանին երթար եւ եթէ աւելցուէր ընդդիմադիր կուսակցութիւններու թեկնածուին , 44,1 + 5,5 = 49,6 % աւելի էր 45,5 էն : Էրտօղան այս հաշիւով թէլի վրայ էր : Քրտամէտ կուսակցութեան ստացած քուէներու  տոկոսը շատ յուսադրիչ չէր որովհետեւ պահպանողական իսլամամէտ Քիւրտ ցեղախումբերու քուէները մեծ մասամբ AKP ի որոշ տոկոսով ալ CHP կը հոսէր :  5,5 % տոկոսը HDP ի համար ձեւով մը անյաջողութիւն էր : Եկաւ օրը 10 - Օգոստոս - 2014 Նախագահական ընտրութիւններուն : AKP ունեցաւ Ռէճէբ Թայյիպ Էրտօղանը , CHP + MHP  Էքմէլէտտին Մէհմէտ Իհսանօղլուն իսկ անակնկալօրէն HDP ունեցաւ Սէլահատտին Տէմիրթաշը Նախագահական թեկնածու : Արդիւնքը եղաւ հետեւեալը . Քուէարկուներու թիւ՝ 52.920.985 : Մասնակիցներու թիւ՝ 40.753.64940.753.649 : Կ’արժէ մասնակցութեան թիւի կողմանէ արժեւորում մը կատարել : Քաղաքապետարանի ընտրութիւններուն գրեթէ 5 միլիոն քուէարկուներ անտարբեր գտնուած են իսկ Նախագահական ընտրութիւններուն այս թիւը բարձրացած է 12 միլիոնի : Այս անտարբերութիւնը քիչ թէ շատ կը վերագրեմ Էրտօղանի եւ իր կուսակցութեան դէմ  ժողովուրդի ունեցած յուսախաբութեան եւ զզուանքին : Բայց հակառակ այս իրականութեան ընտրութիւններու արդիւնքը եղաւ ի նպաստ Էրտօղանի .Էրտօղան ստացաւ քուէներու 51,79% , Էքմէլէտտին Իհսանօղլու 38,44 %, իսկ Քրտամէտ կուսակցութեան թեկնածու միաժամանակ  կուսակցութեան ատենապետ Սէլահատտին Տէմիրթաշ ստացաւ քուէներու  9,76% ը որը մտահոգեց  իշխանական խաւերը : Անակնկալ էր բոլորին . գրեթէ 4,5 միլիօն քուէարկող մարդ իր զաւակներով եւ մեծահասակներով նուազագոյնը 10 -12 միլիօն կը հաշուէր : Հայաստան այս թիւը չունէր :

Եւ տակաւին կային պահպանողական եւ Իսլամամէտ Քիւրտերու նկատառելի զանգուած մը որ Էրտօղանի քուէարկած էին : Խորհրդարանական ընտրութիւններու գծով կուսակցութիւններուն դրուեցաւ հակաժողովրդավարական նուազագոյն  10% քուէ ստանալու պայմանը որպէսզի կարողանան խորհրդարանի մէջ ներկայութիւն ըլլալ : Այդ օրուընէ սկսեալ Նախագահ Էրտօղան իր Վարչապետութեան սովորութիւնները չկարողանալով թօթափել ,առիթ չտուաւ Տավութօղլուին որ Վարչապետութիւնը վայելէ եւ Նախագահութիւնը վերածեց Սուլթան Էրտօղան հասկացողութեան , յոխորտանքներով , անկիրթ արտայայտութիւններով աջ ու ձախ լեզու երկարեց ու գրեթէ ծաղրանքի առարկայ դարձաւ շատերուն : Կատակի բաժինը իրեն ձգելով անդրադառնանք իր Նախագահութեան  ժամանակաշրջանին իր ըրածներուն եւ ապագայ նպատակներուն : Ազատամիտ եւ ժողովրդավարութեան ջատագով 2004 թ. ի Էրտօղանը սկսաւ վերածուիլ աւելի յետադիմական , բռնատիրական հովերէ տարուող , համիսլամական միտքեր արծարծող , Օսմանեան Կայսրութեան վերակենդանացումը երազող բարանոյեակ տիպի մը կորսնցնելով Պետական մարդու լրջութիւնը : Ընտրութիւններու նախօրեակին , մոռնաով իբրեւ Նախագահ անկողմնակալ ըլլալու պարտադրանքը , ձեռքը Ղուրանով AKP  ի հաշւոյն քարոզչական արշաւի ելած , դատարանները արգիլած , սպայակոյտը լուծած , իր գործին չեկածները , գլխաւորաբար լրագրողները բանտեր լեցուցած , վերածուեցաւ ընտրուած բռնակալի մը :

Վերադառնանք 7 - Յունիս - 2015 ի ընտրութիւններուն:

Քուէարկուներու թիւ  53.772.753 , մասնակիցներու թիւ  46.447.87646.447.876: Մասնակցութեան թիւի դարձեալ բարձրացումը << անտարբերներու թիւը 12 միլիոնէն իջած է 7 միլիոնի >> ժողովուրդի իշխանութեան եւ Էրտօղանի դէմ ունեցած ցանձրոյթը կը մատնանշէ :  Արդիւնքը եղաւ խորտակիչ , յատկապէս Էրտօղանի շփացածութեան դէմ , պարտադրելով AKP ին համախոհական կառավարութեան մը մասին խորհիլ : 2015 : - AKP - 40,87 % ( 258 MP ) : - CHP - 24,95% ( 132 MP ) : - MHP - 16,29% ( 80 MP ) : - HDP -  13,12% ( 80 MP ) : Բաղդատենք 2011 արդիւնքներով : - AKP - ( 326 MP ) loss ( 68 MP ) : - CHP - ( 135  MP ) loss ( 3 MP ) : - MHP - ( 53 MP ) win ( 27 MP ) : - HDP - ( 36 MP ) win ( 44 MP ) : Բացարձակ իշխանութեան համար 276 աթոռի անհրաժեշտութիւն կայ : Ուրեմն կառավարութիւնը յղի է քօալիսիոնի : Եթէ HDP  10%ի սահմանը չանցնէր AKP ըստ հաշիւներու պիտի ունենար 52 աւելի աթոռներ հասնելով ( 310 MP ) ի : Իսկ մնացած ( 28 MP ) CHP ի հասցնելով զայն ( 160 MP ) ի : Էրտօղանի կուսակցութիւնը պիտի ըլլար իշխանութիւն աղբաման նետելով HDP ի քուէները : Հոս թիրախը HDP ն է : Երբ կը խորտակես զայն կրնաս բացարձակ իշխանութիւն ըլլալ , առանց քրտական եւ փոքրամասնութեան հարց ունենալու , կարեւոր չէ թէ ով  կ’ըլլայ իշխանութիւնը : Ակնյայտ է որ ազգայնական խարիսխ ունեցող բայց տարբեր աշխարհահայեացքի տէր կուսակցութիւններ շահաւոր ելած իսկ դասական հանկերգներ կրկնողները վնասած են : Ինչ կը վերաբերի 50 տարի անց ժամանակէ մը վերջ Հայ երեսփոխաններու խորհրդարան մուտքին ՝ եթէ թիւով պիտի ուրախանաք 3 տարբեր կուսակցութիւններէ ունեցանք 3 երեսփոխաններ : Եթէ որակով պիտի ուրախանանք 1 կուսակցութենէ բաւական վստահելի իսկ միւսէն մտածելակերպը  պատկանած կուսակցութեան ցոլացումը ըլլալու պարագային  50% վստահելի իսկ երրորդը բնականաբար Էրտօղանի հայելին ըլլալով անվստահելի ունեցանք 3 խորհրդարանականներ : AKP << Մարգար Էսաեան >> , CHP <<Սէլինա Տօղան >> : HDP <<Կարօ Բայլան >> :

Կարօ Բայլանը CNN Turk հեռատեսիլի կայանէն Թուրք անձնաւորութիւններու կողքին թէ Թուրքիոյ ներքաղաքական թէ Հայ եւ այլ փոքրամասնութիւններու եւ թէ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման հարցերու շուրջ արծարծած միտքերը մտիկ ըրած եմ : Սէլահատտին ՏԷմիրթաշ ինչպէս որ կը խօսի Հայոց ցեղասպանութեան մասին . անձամբ ընդունելով հանդերձ HDP ի ծրագրին մէջ պաշտօնապէս  ճանաչման հարց չէ դրուած . նոյն մօտեցումը կ’ունենայ Կարօ Բայլան շատ աւելի անկեղծ եւ յանդուգն Էթիէն Մահճուբեանի երկերես արտայայտութիւններէն : Ըստ ինձ , Կարօ Բայլան միանգամընդմիշտ կը փակէ Էթիէն Մահճուբեանի ժամանակաշրջանը բանալով նոր էջ , կողքին ունենալով Հայկո Պաղտատ  , Եդուարդ Տանծիկեան , Բագրատ Էսթուկեան , Օհաննէս Քըլըչտաղըի նման լրագրողներ որոնք յանդգնօրէն կ’արտայայտուին Հայոց ցեղասպանութեան եւ անոր ճանաչման մասին , հանգստեան կոչելով Էթիէն Մահճուբեանը :

Վէրջապէս եզրակացութիւնս այն է որ Թուրքիոյ մէջ նոր զարթօնք տեղի ունեցած է, ընդգրկելով թէ Թուրք ժողովուրդի հոգ թէ  չնչին մէկ մասը եւ թէ բոլոր փոքրամասնութիւնները ներառեալ Իսլամացած եւ Քրտացած Հայերը, որոնց դարձեալ չնչին մէկ մասը վերադարձած են իրենց արմատներուն մղիչ ուժ հանդիսանալով մնացեալներուն : Հիմա կայ խորհրդարանի մէջ վստահելի ձայն մը :