ՌՈՒԲԻՆԱ ՓԻՐՈՒՄԵԱՆ

Արդեօք իրօ՞ք շիջում է հարիւրամեակին համահայկական կարգախօս դարձած, անդադար հնչող, ներշնչող ու զանգուածներ ոտքի հանող գաղափարը: Պարզ է, որ հարիւրամեակի առթած ոգեւորութիւնը անկրկնելի է: Անկրկնելի են այլեւս եւ անկարելի այն բոլոր համահայկական ու միջազգային դրսեւորումները՝ զանգուածային ցոյցեր, մշակութային ձեռնարկներ, գիտաժողովներ, խորիմաստ հրատարակութիւններ, քաղաքական ելոյթներ ու խոստումներ, դիւանագիտական շեշտուած յարաբերութիւններ, որոնք 2015ը դարբնեցին իբրեւ անկիւնադարձ՝ Հայ Դատի ու Հայոց Ցեղասպանութեան համաշխարհային ճանաչման պայքարի պատմութեան մէջ: Անկրկնելի են այլեւս եւ անկարելի, իսկ եթէ կրկնուեն էլ, դատարկ թմբուկի արձակած ձայների պիտի վերածուեն:

Եւ հիմա, ո՞ւր ենք կանգնած: Արդեօք այդ բոլորի ազդեցութիւնը, 2015ի պատգամն ու միտք բանին, պիտի կարողանա՞ն վերածուել նոր թափ ստացած պայքարի եւ յստակօրէն ուղղորդուած համահայկական ռազմավարութեան, թէ ոգեւորութիւնը պիտի մարի, պիտի մոռացուի, ու մենք էլ վերադառնանք մեր առօրեային՝ լաւագոյն դէպքում շարունակելու աւանդականը, մանաւանդ որ աշխարհաքաղաքական ներկայ թնջուկային ու պայթուցիկ իրավիճակը մեզ այդ անկեանն է հրում. անտեսւում են, ուշադրութիւնից անհետանում են այն բոլոր խնդիրները, որոնք ահաբեկչական բնոյթ չունեն եւ համաշխարհային խաղաղութեանը անմիջական վտանգ չեն սպառնում: Ադրբեջանական ռազմական գործողութիւնները, մեր անձնուէր ու քաջարի զինուժից ու խաղաղ բնակչութիւնից, նոյնիսկ մատղաշ երեխաներից զոհեր խլող վայրագ յարձակումներն անգամ աշխարհի անտարբեր անդորրը չխանգարեցին (բացի այն, որ ջրի երես հանեցին յարձակմանը նախորդող մեր առերեւոյթ <<պաշտպանի>> եւ բացայայտ թշնամու կեղտոտ խաղերը): Բայց միթէ նոյնը չէր (չէ Բիաֆրայում, Ռուանդայում, Հարաւային Սուդանում, Սիրիայում եւ այլուր, երբ հակառակորդ կողմերը իրար էին(են) կոտորում, իսկ մեծ պետութիւնները դեռ դիւանագիտական խաղեր են խաղում, իրենց շահերն են հաշուարկում, կամ էլ դաստիարակի դերի մէջ մտած յորդորում են խելօք մնալ ու կռիւը դադարեցնել՝ առանց հակամարտութեան բուն դրդապատճառները վերացնել փորձելու ու տեղում արդարութեան եւ այնու՝ տեւական խաղաղութեան հաստատման համար ջանքեր թափելու:

Բայց նիւթից չշեղուենք: Պարզ է, որ հարիւրամեակի ստեղծած, գեղեցիկ գոյներով ու վառ երանգներով, իրականութիւնը ծածկող շպարը անհետացել է, ու մենք դարձեալ գտնւում ենք բանտուած մեր անբաղձալի իրականութեան մէջ. իսկ փապուղու ծայրում առայժմ լոյս չի երեւում: Եթէ մեր յոյսը միջազգային քաղաքականութեան բարենպաստ վերաբերմունքի ու միջամտութեան վրայ էր յենուած, վերջին իրադարձութիւնները փաստեցին, որ զուր են այդ յոյսերը եւ առայժմ, այդ բեմերում դերակատարները մեր Դատի հակառակորդներն են իրենց դիւանագիտական հսկայ աղդեցութեամբ, իրենց ռազմաքաղաքական ու առեւտրա-տնտեսական դաշնակիցներով: Իսկ մեր պետութիւնը աւելի ու աւելի է խճճւում իր համար վերից հիւսուած ոստայնի մութ թելերի մէջ: Միթէ՞ այս բոլորը անսպասելի ու անակնկալ էին մեզ համար: Միթէ՞ հարիւրմէկերորդ տարելիցը պիտի մեզ բերէր գիտակցելու, վերագիտակցելու դարերի խորքից, մեր պապերից մեզ ժառանգ հասած ճշմարտութիւնը՝ <<Ձեռքդ քո ծնկին դիր ու բարձրացիր>>: Պայքարի դաշտը բաց է: Եթէ կարող ես մէջդ խեղդել յոռետեսութիւնն ու անկարութեան ճնշող զգացումը, մտիր ու պայքարիր: Քանի դեռ սրտերը չեն սառչել, ոգեւորութիւնն ու վճռակամութիւնը ամբողջովին չեն փոշիացել, մտիր ու պայքարիր: Իրապաշտօրէն ճանաչիր հակառակորդներիդ՝ յայտնի ու ծածուկ, որ բացայայտօրէն կամ անտեսանելի գործում են ոչնչացնելու հայի հաւաքական ուժն ու կարողականութիւնը, նոյնիսկ ֆիզիքական ներկայութիւնը Միջին Արեւելքում, չէզոքացնելու, գունաթափելու ու անզօրացնելու Սփիւռքը, վերացնելու Արցախեան հարցը, Հայաստանը դնելու շրջափակուած, շրջապատուած, քաղաքականապէս, սոցիալապէս ու տնտեսապէս կախեալ կղզեակի իրավիճակում:

Մարտահրաւէրները շատ են, իսկ պահը՝ ճակատագրական ու վտանգաւոր: Սպառնալի հանգրուանի մէջ է յայտնուած Արցախեան հակամարտութիւնը, որ կա՛մ նորանոր արիւնայեղութեան պիտի յանգի եւ կամ թուրքի օգտին պիտի լուծուի, եւ իրականութեան մէջ այդպէս էր նախատեսուած, եթէ չլինէր այն, որ հաշուի չէր առնուել հայ զինուորի, հրամանատարի ու կամաւորի արտակարգ սխրանքը, անհաւասար կռւում կատարած անկարելին: Հայաստանի Հանրապետութեան սոցիալ-տնտեսական, ներքին ու արտաքին քաղաքականութեան հետեւանքով աւելի ու աւելի են խորանում առկայ խնդիրները, որոնք մեր մի բուռ հայրենիքի գոյութեանն են սպառնում: Այս բոլորի մասին շատ է գրուել, շատ է խօսուել, դրանց թուարկման կարիքը չեմ տեսնում այս յօդուածում: Հենց միայն <<Ասպարէզ>>ին հետեւող ընթերցողը լաւատեղեակ է մանրամասներին: Իսկ ես հէնց այդ ընթերցողին եմ ուղղում խօսքս: Ամէն մէկս անհատաբար մի աղիւս ունենք աւելացնելիք այն պատնէշի վրայ, որ պիտի բարձրանայ հպարտօրէն, պիտի դառնայ հաւաքական պայքար՝ ի խնդիր մեր ազգային նպատակների՝ հեռու եւ մօտիկ:

Տասնամեակներ ի վեր հետեւել ենք ու ձգտել <<Ազատ, Անկախ եւ Միացեալ Հայաստան>> գաղափարի իրագործմանը. սերունդներ ենք դաստիարակել Recognition, Restitution, Restoration (Ցեղասպանութեան Ճանաչում, Տնտեսական ու Հողային Վնասից Հատուցում) կարգախօսով: Խոչընդոտները աւելացել են, չեն պակսել. մեր պայքարի հիմերը թուլացել են, չեն ամրացել: Համահայկական, համադրուած ու միասնական ռազմավարութիւն է պէտք եւ անյողդողդ տեւական պայքար՝ այդ մեծ երազներին հասնելու համար: Հարիւրամեակ երեւոյթը պիտի հիմնարկէր ու մեկնարկէր այդ ռազմավարութիւնը: Ուզում եմ հաւատալ, որ այն ղեկավարները, որոնց վստահել ենք մեր պետութիւնը, մեր քաղաքական կուսակցութիւնները, կրօնական հաստատութիւններն ու նոյնիսկ մշակութային ու հասարակական զանազան կազմակերպութիւնները գիտակցում են պահը, մտահոգ են եւ միջոցներ են խորհում այդ համազգային, հաւաքական ռազմավարութեան ծրագրման ու գործադրման համար: Ուզում եմ հաւատալ նաեւ, որ այդ ցանցում կը գործի check and balance-ի դրութիւն՝ կանխելու վտանգաւոր ուղղութիւններ, հակակշռելու արտաքին ճնշումների բացասական ազդեցութիւններ: Գրութեանս նպատակը, հասցէատէրը ես եմ եւ դու, հայ մարդը: Նպատակս հայ անհատի մէջ յանձնառութիւն սերմանելն է: Դատապարտելի է ետ նստել ու սպասել, որ մէկը մի բան պիտի փոխի ու ամէն ինչ լաւ պիտի լինի: Հրաշքների դարը անցել է. լկտի քաղաքականութեան դար ենք ապրում:

Հայրենիքում ապրող հայը պէտք չէ, որ երկինք երկիր հայհոյի, յանցաւորներ գտնի ու իր բոլոր դժբախտութիւններն ու անյաջողութիւնները նրանց ուսերին բարդի: <<Ձեռքդ քո ծնկին դիր ու բարձրացիր>>: Աշխատիր ու ճամբայ գտիր կեանքդ բարելաւելու եւ որպէս արժանապատիւ ու պահանջատէր հայ ապրելու ու սերունդդ դաստիարակելու: Եւ հաւատա՛յ ինձ: Լուծումը մայրենի հողիցդ պոկուելը չի: Ո՞ւր ես տանում մատաղ երեխաներիդ: Ճնճղուկի չափ էլ չկաս, որ գիտակցում է հարազատ օջախի անփոխարինելի արժէքին:

Ճուտը ասաց ճնճղուկ մօրը,

– Ձիւն է գալու, ցրտեց օրը:

Ուրիշների նման ինչո՞ւ

Տաք աշխարհ չենք մենք էլ թռչում:

– Ինչպէ՞ս ասեմ,- տխրեց մայրը,-

– Լայն ու մեծ է այս աշխարհը,

Բայց սովոր է միշտ մեր ցեղը

Ապրել միայն ծնուած տեղը:

Տանել ձմռան բուքն ու ձիւնը,

Բայց չլքել իր հին բոյնը:

Դու փոքր ես դեռ, կը մեծանաս,

Ասածներս կը հասկանաս:

Երբ քո տանն ես ցուրտը տանում,

Տունն աւելի է քաղցրանում:

Բանաստեղծութիւնը քաղել եմ Հայաստանի կրթական համակարգում տարրականի երրորդ դասարանի համար նախատեսուած դասագրքից: Զուգադիպութիւն էր, որ վերջերս, Հայաստան եղածս օրերին, թոռնիկս Արմանը իմ օգնութեան պիտի դիմէր իր դասը անգիր սովորելու: Մանկավարժ-մանկագիրը ի՜նչ հնարքներով է փորձում դեռ փոքր տարիքից հայ երեխայի մէջ սերմանել հայրենիքը չլքելու գաղափարը:

Հայաստանից դուրս ապրող հայը աւելի մեծ մարտահրաւէրների առջեւ է կանգնած, եւ տնտեսապէս աւելի ապահով իրավիճակը ո՛չ թէ սատարում, այլ բթացնում է հայ ապրելու ու ընդհանուր պայքարի մէջ իր դոյզն մասնակցութիւնը բերելու նրա մղումը: Երեխաներին հայկական վարժարան կամ շաբաթը մէկ օր հայկական մի որեւէ կազմակերպութեան հոգածութեան յանձնելը բաւարար չեն հա՛յ երեխաներ մեծացնելու համար, եթէ ընտանեկան մթնոլորտը հայկական չէ, եթէ տանը հայերէն չի խօսւում, եթէ հայ երաժշտութիւն չի լսւում, եթէ երեխան իր ընկերոջ հետ հայերէն չի հաղորդակցւում բանաւոր թէ գրաւոր-էլեկտրոնային, եթէ հայկական էլեկտրոնային խաղեր չի խաղում, եւ դեռ աւելին՝ եթէ չգիտի, թէ ո՞ւր է իր բնօրրանը, թէ իր նախնիները որտեղի՞ց են արմատախիլ եղել եւ ինչո՞ւ: Այս բոլորը ինչի՞ համար: Հայաստանից դուրս հայ ապրելու, յանձնառու մնալու ճիգ՝ սփիւռքահայի ներդնելիք լուման ի խնդիր մեծ նպատակի:

Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերի ու հայի հայրենազրկման հարիւրմէկերորդ տարելիցը պահանջում է իւրաքանչիւրիցս գիտակցել, որպէս մարդ եւ մանաւանդ որպէս հայ, մեր իրաւունքներին եւ պայքարել բոլոր մակարդակներում այդ իրաւունքի ձեռքբերման համար:

Գիտնականը թող շարունակի փաստագրել, աւելի խորը պեղել ո՛չ միայն Հայոց Ցեղասպանութեան իրողութիւնը – դա յամենայնդէպս վաղուց է փաստուել, եւ եթէ թուրքը մեր առջեւ շինծու փաստարկութիւններ է նետում, իրողութիւնը ժխտում, դա ծուղակ է՝ մեզ մեր շուրջ դարձնելու, փաստելու ու դարձեալ փաստելու ու երբեք հատուցման պահանջին չհասնելու – այլ նաեւ նրա քաղաքական, ընկերային, տնտեսական, հոգեբանական հետեւանքները բացայայտելու:

Արուեստագէտը թող իր արուեստը ի սպաս դնի համաշխարհային կարծիքի վրայ ազդելու: Վերջապէս աշխարհը Հայկական Հարցի ու Հայոց Ցեղասպանութեան մասին իրազեկւում ու կարծիք է ձեւաւորում ո՛չ այնքան դրանց մասին փաստագրական գործեր կարդալով, այլ՝ վէպերի, շարժապատկերների ու գեղարուեստական այլ արտայայտութիւնների ճամբով:

Քաղաքագէտն ու միջազգային իրաւունքների մասնագէտը թող չսպասի այս ու այն կազմակերպութեան հրաւէրին՝ իր մի զեկոյցը կարդալու եւ պարտականութիւնը կատարածի գոհունակութեամբ հեռանալու, այլ իր առօրեայ մտահոգութիւնը դարձնի վերծանելու կարելիութիւնները, գծելու ու բացատրելու ճանապարհային քարտէզներ, մաս կազմելու մի հաւաքական think tank-ի, որի կարողականութիւնն ունի հայը ամէնուրեք: Ցեղասպանութիւնից փրկուած ու աշխարհացրիւ հայը, իր առօրեայ գոյապայքարի մէջ ընկղմուած, խուսափել է, չի կարողացել իր ապրած երկրի քաղաքականութեան մէջ դերակատարութիւն ունենալ: Դա եղել է յաջորդ սերնդի ձգտումն ու ձեռքբերումը: Մեր պարտականութիւնն է աւելի շեշտուած մասնակցութիւն բերել այդ բնագաւառում եւ մեր այդ անհատական նուաճումը Հայ Դատին ու Հայաստանին ի նպաստ արդիւնքի հասցնել: Եւ իրօք, անցած 25 տարիների անկախ Հայաստանի պատմութիւնը ցոյց է տուել, թէ Հայաստանը որքան է օգտուել իր սփիւռքահայ զաւակների միջազգային բեմերում ունեցած կշռից եւ բանեցրած ազդեցութիւնից (սա ի հարկէ թէ՛ անհատական եւ թէ հաւաքական՝ Հայ Դատի յանձնախմբեր, Հայկական Համագումար եւ այլ ճիգերի արդիւնքում): Երանի նոյնը կարողանայի ասել Հայաստանում կատարուած տնտեսական ներդրումների մասին: Եթէ 25 տարիների դառը փորձառութիւնները մոռացուեն… Եթէ Հայաստանում ապրող հայը աւելի ազնիւ մօտեցում ցուցաբերի… Եթէ սփիւռքահայը իր գործառոյթների մէջ աւելի զգոյշ, շրջահայեաց եւ հետեւողական լինի…

Հայոց Ցեղասպանութեան հարիւրմէկերորդ տարելիցը առիթ է վերանորոգելու յանձնառութիւնը, նոր ճամբաներ խորհելու՝ անհատական եւ հաւաքական: Մենք ընդհանրապէս մեր ազգային խառնուածքով զգացմունքային ենք՝ ոգեւորւում, զօրաշարժւում ու հակազդում ենք կատարուածին: Ազգային հպարտութեամբ էր լեցուել հոգիս ի տես այն ոգեւորութեան, որով հայ երիտասարդ ու տարեց ազատամարտիկներ դէպի Արցախ էին մեկնում թշնամու դէմ կռուելու, արիւն թափելու, կեանք տալու, միայն թէ ազատ ապրի հայը Արցախում, ի տես այն  բազմաթիւ երիտասարդների, որոնք եկել էին արիւն տալու, որպէսզի վիրաւորուած հայ զինուորի կեանքը փրկուի, ի տես Հայաստանի Ամերիկեան համալսարանի ուսանողների դրսեւորած նախանձախնդրութեան՝ պատերազմի պաշտօնական հաղորդագրութիւնները թարգմանելու տարբեր լեզուների, արաբերէն, թուրքերէն, ռուսերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն, եբրայերէն, ճապոներէն եւ դեռ այլ,  ադրբեջանական ապատեղեկութիւնները չէզոքացնելու համար, ի տես նախայարձակ ու վայրագ Ադրբեջանի դէմ ամէնուրեք առթած բազմամարդ ցոյցերի: Դրուատում եմ ու քաջալերում։ Բայց երբ կրակները մարեն, ետ նստենք ու մտածենք, թէ որն է այն աղիւսը, որ ամէն մէկս պիտի աւելացնենք այն պատնէշի վրայ, որ պիտի բարձրանայ հպարտօրէն, պիտի դառնայ հաւաքական պայքար՝ ի խնդիր մեր ազգային նպատակների, հեռու եւ մօտիկ:

Յիշում ենք եւ պահանջում: