ՊՈԼԻՍ, ԵՐԵՒԱՆ, «Մարմարա», «Էրմենիհապեր».- Թուրքիոյ վարչապետ Ռեչեփ Թայիփ Էրտողանի կողմէ արտասանուած՝ «ինծի համար վրացի ըսին, աւելի գէշն ալ՝ (որոշ թարգմանութիւններով՝ «տգեղը»), ինծի համար, կը ներէք՝ հա՛յ է ըսին» նախադասութիւնը դատապարտումի ալիք մը պատճառած է։

Ընտրական այսպիսի մթնոլորտի մը մէջ, երբ թեկնածուները կը ջանան շահիլ բոլորին համակրանքը, ուղղակի անսպասելի էր, որ վարչապետը հայերը վիրաւորէր այսքա՛ն ծանր հնչող արտայայտութեամբ մը, որ շատ անհանգստացուցած է հայերը։

Վարչապետի ընդդիմադիրները անշուշտ առիթը պիտի չփախցնէին վարչապետը այպանելու՝ անոր կողմէ արտասանուած այս նախադասութիւնը շահագործելով։

Այդպէ՛ս ալ պատահեցաւ։

Ինչպէս հաղորդած էինք, Հանրապետական ժողովրդային կուսակցութենէն երեսփոխան Հուրշիտ Կիւնեշ երէկ առաջիններէն էր, որ վարչապետը քննադատեց անոր հակահայ արտայայտութեան կապակցութեամբ՝ զայն խտրականութեան ամէնէն ծանր տեսակը նկատելով։ Ան նաեւ գործնական քայլ մը առնելով՝ դատական իշխանութիւններուն գանգատ ներկայացուց Էրտողանի դէմ։

Իր կարգին, Ազգային շարժում կուսակցութեան երերսփոխանական խմբակի փոխնախագահ Օքթայ Վուրալ ըսաւ. «Էրտողանը ամենամեծ գրգռիչն է։ Ժողովուրդները իրարու կը թշնամացնէ՝ անոնց ինքնութեան եւ դաւանանքին համաձայն։ Աստուած մեզ պաշտպանէ այս խտրական մտայնութենէն։ Այս մտայնութիւնը կը թշնամացնէ թուրքը քիւրտին, իսլամը իսլամին, զազան քիւրտին, սիւննին ալաուիին։ Կարեւորը՝ «ան, աս, ես», ըսելը չէ, կարեւորը՝ «մենք» ըսելն է»։

Կ՛ակնկալուէր, որ հանրապետութեան նախագահութեան քիւրտ թեկնածու Սալահետտին Տեմիրթաշը եւս անդրադառնար վարչապետի խօսքին։ Արդարեւ, ան Ատանայի մէջ, տասնեակ հազարաւորներու ներկայութեան, հարցուց. «Մէկը, որ հայերը եւ ժողովուրդները այսպէս կը նախատէ, ի՞նչպէս պիտի գրկէ բոլոր ժողովուրդները»։ Ան ապա ըսաւ, որ ինք եւ իր ընկերները այս օրին հասան՝ միշտ բոլոր ժողովուրդները գրկելով, եւ այսօր ալ ատոր պայքարը կը մղեն։ Ան բոլոր հայրենակիցները հրաւիրեց այս Կիրակի օր իրենց քուէն գործածելու՝ կրկնելով ժողովուրդներու եղբայրութեան ու միասնութեան իր պատգամը, որպէսզի իրարու հաւասար կեանք կարենան ապրիլ ալաուիները, եզիտիները, հայերը եւ բոլոր այլ ժողովուրդները։

«Եթէ կ՛ուզէք ունենալ հանրապետութեան նախագահ մը, որ բոլորը նոյն պահուն իրարու հաւասար կը տեսնէ, այն ատեն ձեր քուէն տուէք մէկու մը, որ ժողովուրդներու կողքին է», ըսաւ Տեմիրթաշ։

Միւս կողմէ, Մուսա լերան Վագըֆ գիւղի գիւղապետ Պերճ Գարթուն ամօթալի նկատեց Էրտողանի վիրաւորական խօսքերը՝ ըսելով, որ անոնք վշտացուցած են հայկական գիւղի բնակչութիւնը: «Էրտողան դառնութիւն պատճառեց բոլոր ընտրութիւններուն իրեն աջակցող Թուրքիոյ միակ հայկական գիւղի հայ բնակիչներուն», կը գրէ թրքական «Շանլըուրֆա» լրատուականը:

Պերճ Գարթուն «Շանլըուրֆա»ի թղթակիցին հետ զրոյցի մը ընթացքին ըսաւ. «Վարչապետը հայ ըլլալը գէշ բան նկատող տհաճ յայտարարոթիւն կատարած է: Մենք շատ վշտացած ենք: Ան վշտացուցած է նաեւ իր օգտին քուէարկողները: Դուն վարչապետն ես երկրի մը, ուր ահագին հայեր կան. ի՞նչ է, անոնց բոլորին դուն այդչափ գէշ աչքով կը նայի՞ս, չե՛մ հասկնար»: Գարթունը նաեւ նշեց, որ Վագըֆի հայերը կը պատրաստուէին ընտրութիւններուն իրենց ձայնը տալու Էրտողանին: «Այլ կրօնքի պատկանող մարդիկը նսեմացնելը ամօթալի՛ բան է», եզրափակեց գիւղապետը:

Նաեւ, «Ակօս» թերթին մէջ, 17 հայերու ստորագրութեամբ հրատարակուած է բաց նամակ մը, որուն մէջ կը քննադատուի վարչապետը։ Նամակագիրները, որոնց կարգին են Հայկօ Պաղտատ, Արետ Տինք, Կարօ Փայլան, Ռոպեր Գոփթաշ ու Արտաշէս Մարկոսեան, յիշեցուցած են, որ իրենք տասնեակ տարիներ ապրած են «մենք թուրք ենք» ըսելու ստիպողութեան տակ, բայց «թուրք ենք» ըսելը տգեղ չեն գտած, այլ՝ միայն սխալ։ Անոնք աւելցուցած են. «Մենք ալ ունեցած ենք ազգայնամոլներ, որոնք «թուրքը մեր թշնամին է» ըսած են, բայց ինպէ՞ս չըլլան նմանները: Որքա՛ն ուրիշ ազգերու մէջ կան, նոյնքա՛ն ալ՝ մեր շարքերուն մէջ: Սակայն մենք անոնց մտիկ չըրինք: Չըսինք, որ անոնք են մեր ներկայացուցիչները: Հայը, որ ջարդուած է իր սեփական հողին վրայ, կ՛ապրի իբրեւ Սփիւռք՝ փոքրանալով եւ ձուլուելով: Վե՛րջ տուր մեզ ձկան կարթին կապելուն: Գործի՛դ նայէ: Գործիդ նայէ, մինչեւ որ տեսնես, թէ հայերու, յոյներու, ասորիներու, թուրքերու, քիւրտերու, չերքեզներու, վրացիներու, ալաուիներու, քրիստոնեաներու, հրեաներու, իսլամներու, քեզ ձայն տուող կամ չտուող մեր եղբայրներուն հետ օր մը քեզմէ աւելի՛ լաւը կը ստեղծենք»:
Անջատաբար, պատասխանելով թրքական «Ճումհուրիէ»չ թերթի հարցումին՝ պոլսահայ լրագրող Հայկօ Պաղտատ շեշտած է, թէ բոլորովին հաճելի չէ, երբ վարչապետը ազգային փոքրամասնութիւններու մասին խօսելու ընթացքին կ՛օգտագործէ «գէշ» կամ «տգեղ» բառերը: «Վարչապետը պէտք է հայերէն, ալաուիներէն, զազաներէն եւ վրացիներէն ներողութիւն խնդրէ: Ա՛յս է իրական խաղաղութիւնը, ա՛յս է իրական ցաւակցական ուղերձը», ըսած է ան:

 

ՊԱՂԸՇ ԿԸ ՓՈՐՁԷ ԱՐԴԱՐԱՑՆԵԼ

Իշխող կուսակցութեան գործօն անդամներէն՝ Եւրոմիութեան մօտ Թուրքիոյ նախկին ներկայացուցիչ Էկեմեն Պաղըշ, Օգոստոս 6ին հանդիպում մը ունեցաւ հայ համայնքէն քանի մը կարկառուն դէմքերու հետ եւ իր տեսակէտները պարզեց վերջին անցուդարձերուն եւ մանաւանդ՝ վարչապետին խնդրայարոյց արտայայտութեան մասին։ Հանդիպման ներկայ գտնուեցան Ս. Փրկիչ հիւանդանոցի հոգաբարձութեան ատենապետ Պետրոս Շիրինօղլու, «Գարակէօզեան»ի խնամակալութեան ատենապետ Տիգրան Կիւլմեզկիլ, Օրթագիւղի խորհուրդի ատենապետ Իսքենտէր Շահինօղլու, «Սեւ» հմինարկէն Հայկ Ասլանեան, Գնալըի թաղային խորհուրդի ատենապետ Լեւոն Շատեան, Ֆերիգիւղի թաղային խորհուրդի Բ. ատենապետ Որդիք Փափազեան եւ ուրիշներ։

Պաղըշ թուեց, թէ վարչապետ Էրտողանի պաշտօնավարութեան շրջանին ի՛նչ դրական քայեր առնուած են հայերու եւ այլ փոքրամասնութեանց համար։ «Աղթամարի եկեղեցիէն դարձեալ արարողութեան ձայն բարձրանալու սկսաւ, Սումէլայէն եւս արարողութեան ձայն բարձրացաւ։ Այս պետութիւնը 2 միլիառ եուրօ արժողութեամբ կալուած վերադարձուց փոքրամասնութիւններուն», կրկնեց ան։

Պաղըշ ցաւ յայտնեց, որ վարչապետին արտասանած նախադասութիւնը կը խեղաթիւրուի ու սխալ կը հասկցուի։ Ան ջանաց բացատրել, թէ վարչապետին կողմէ «ամէնէն գէշը» որակումը հայերու մասին չէր, այլ իրեն թշնամութիւն ընողներու հասցէին գործածուած որակում էր։ «Իրականութեան մէջ, վարչապետը շատ լաւ կը ճանչնայ հայերը ու կը սիրէ զանոնք», ըսաւ Պաղըշ եւ նշեց, որ վարչապետը գիտէ, թէ հայ համայնքը միշտ կանգնեցաւ անոր կողքին։

Պաղըշ ապա պատասխանեց ուղղուած զանազան հարցումներու։

Պետրոս Շիրինօղլու ըսաւ, որ անցեալին ուրիշներ եւս հայերու դէմ նախատական յայտարարութիւններ կատարած են, իսկ Տիգրան Կիւլմեզկիլ յիշեցուց, որ ամբողջ խնամակալութիւն մը պաշտօնազուրկ եղած էր, պարզապէս դպրոցին կողքին արտաքնոց մը կառուցած ըլլալուն համար, մինչդեռ հիմա 40 յարկանի շէնքի կառուցման արտօնութիւն տրուած է։

Հանդիպումը շարունակուեցաւ օգտաշատ խորհրդակցութեանց մթնոլորտին մէջ։

Այս մասին «Մարմարա» կը գրէ. «Էկեմեն Պաղըշի յիշեցումները անհերքելի ճշմարտութիւններու վրայ հիմնուած են. այդ մասին կասկած չկայ։ Բայց որքա՛ն լաւ կ՛ըլլար, որ վարչապետ Էրտողան, որ Ապրիլ 23ին կրցած էր 1915ի զոհերուն համար ցաւակցութիւն յայտնել, անձամբ բացատրութիւն մը տար, չքմեղանք մը յայտնէր եւ բացատրէր, թէ իր խօսքը սխալ հասկցուած է, կամ՝ թէ իր ըսել ուզածը սխալ կերպով արտայայտած է հեռատեսիլի կայանին հետ կայացած կենդանի հարցազրոյցին ընթացքին»։

ԱՅԼ ՀԱԿԱԶԴԵՑՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

«Պիրկիւն» թերթը լոյս տեսած է Թուրքիոյ վարչապետը լաւագոյնս բնութագրող առաջին էջով մը, որուն խորագիրն է՝ «Շատ Ներողութիւն, Ֆաշի՛ստ»:

«Ուաշինկթըն Փոս»չ եւս անդրադարձած է Էրտողանի հայատեաց յայտարարութեան։ Անոր մէջ Էտըմ Թէյլըր գրած է. «Հայ ըլլալլը ստորութի՞ւն է: Թուրքիոյ վարչապետը այդպէս կը կարծէ»՝ քննատադելով հայերուն ուղղուած բացայայտ վիրաւորանքը: Ան նշած է, որ Թուրքիոյ 70 հազար հայերը Կ՛ապրին վախի մթնոլորտի մէջ։

Իր կարգին, «Հիւրրիյէթ»ի յօդուածագիր Մեհմետ Եըլմազ Օգոստոս 7ի իր սիւնակը յատկացուցած է այս նիւթին։ Ան յիշեցուցած է, որ վարչապետը 2011ին եւս հայերու եւ յոյներու մասին խօսելու ընթացքին՝ «կը ներէք» ըսած էր յոյն բառը գործածելուն համար։ Եըլմազ եզրակացուցած է, որ երեք տարի տարբերութեամբ այս երկու արտայայտութիւնները ցոյց կու տան, թէ լեզուական մոլորում մը չկայ, այլ՝ յստա՛կ մտայնութիւն մը։