ՈՒԱՇԻՆԿԹԸՆ.- Տեղի տալով ամերիկահայութեան եւ քոնկրեսական ճնշումներուն՝ Սպիտակ տունը Չորեքշաբթի, Հոկտեմբեր 15ին հաստատած է, թէ Հայկական Ցեղասպանութենէն վերապրած որբերուն պատրաստած ու Սպիտակ տան նուիրուած պատմական գորգը հանրութեան պիտի ցուցադրէ՝ զայն տասնամեակներով պահեստարանին մէջ պահելէ ետք։

Այս մասին «Ասպարէզ»ի հարցումին պատասխանելով՝ Սպիտակ տունը նշած է. «Նախագահն ու այլ բարձրաստիճան պաշտօնատարներ շարունակաբար պատմական իրականութիւն համարած են Օսմանեան կայսրութեան վերջին օրերուն տեղի ունեցած 1.5 միլիոն հայերու սպանդը ու ցաւակցութիւն յայտնած են անոր համար՝ միաժամանակ շեշտելով, որ անոր ամբողջական, անկեղծ եւ արդար ճանաչումը բոլորին, ներառեալ՝ Թուրքիոյ, Հայաստանի եւ Ամերիկայի համար, նպաստաւոր պիտի ըլլայ»։

Նախկին յայտարարութեան մէջ, Սպիտակ տունը բաւարարուած էր նշելով, որ գորգը նուիրուած էր «տեղահանուած հայ որբերուն կողմէ», առ ի երախտագիտութիւն ամերիկացիներու տրամադրած օժանդակութեանց։

Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը կը տեղեկացնէ, թէ Սպիտակ տունը ցարդ չէ յստակացուցած, թէ ինչպէ՛ս պիտի ներկայացնէ գորգը, այսինքն՝ յստակ չէ, թէ գորգին պատմութիւնը ուղակիօրէն պիտի կապուի՞ Հայկական Ցեղասպանութեան, թէ չէ։

«Նախագահը յստակ որոշում մը պէտք է տայ։ Եթէ գորգը հանրութեան ցուցադրելու որոշումին ընկերանայ նշում մը, որ ցարդ անպատիժ մնացող ահաւոր ոճիրին՝ Ցեղասպանութեան, յստակ ու ճշգրիտ բնորոշումը կը կատարէ, ապա ան կարեւոր յառաջդիմութիւն մը արձանագրած պիտի ըլլայ այս գծով Թուրքիոյ բանեցուցած ճնշումներուն դէմ դնելու գծով։ Սակայն, եթէ ան տայ տարբեր որոշում մը, որուն նպատակն է նման յառաջդիմութեան մը այլընտրանքը առաջադրել, ապա անիկա Թուրքիոյ ճնշումներուն տակ առնուած վիրաւորական այլ քայլ մը պիտի ըլլայ», կ՛ըսէ Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբի գործադիր վարիչ Արամ Համբարեան:

Հինգշաբթի, Հոկտեմբեր 16ի իրենց թիւերով այս լուրին անդրադարձած են «Ուաշինկթըն Փոս»չ, «Լոս Անճելըս Թայմզ» եւ այլ ամերիկեան թերթեր։ «Լոս Անճելըս Թայմզ» կը նշէ, թէ Միացեալ Նահանգներու Ազգային ապահովութեան խորհուրդի բանբերի տեղակալ Պերնատեթ Միհըն այս կապակցութեամբ յայտնած է, թէ գորգը «մեզի կը յիշեցնէ այն զօրաւոր յարաբերութիւնը, որ հաստատուած էր Հայաստանի եւ Միացեալ Նահանգներու ժողովուրդներուն միջեւ»:

Գորգը 1925ին նուիրուած է Միացեալ Նահանգներու նախագահ Քելվին Քուլիճին, իբրեւ երախտագիտութեան արտայայտութիւն՝ Ցեղասպանութեան օրերուն Ուաշինկթընի եւ ամերիկացիներու կողմէ հայութեան մատուցուած աջակցութեանց համար: Գորգը ունի մօտաւորապէս 11.5 ոտքով 18.5 ոտք ծաւալ ու բաղկացած է 4,404,206 հանգոյցներէ: Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյցին հիմնած Ղազիրի որբանոցի հայ որբուհիները զայն գործած են մօտաւորապէս տասը ամսուան ընթացքին:

Ապրիլ 30ին, Միացեալ Նահանգներու Ներկայացուցիչներու տան անդամ Էտըմ Շիֆ յայտարարած էր, թէ Սպիտակ տունը համաձայնած է ցուցադրութեան մը համար քոնկրեսականին տրամադրել «Ղազիրի գորգը»։ Շիֆ անցեալ Դեկտեմբերին դիմած էր Սպիտակ տուն, որպէսզի գորգը տրամադրեն Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյցին ի պատիւ կազմակերպուելիք հանրային ձեռնարկի մը համար։

Չորեքշաբթի օր, Շիֆ յայտնեց, որ «Ղազիրի գորգը» պիտի ցուցադրուի Միացեալ Նահանգներու իբրեւ երախտագիտութիւն՝ Սպիտակ տան նուիրուած երկու այլ իրերու (նուիրուած Ֆրանսայի եւ Ճափոնի կողմէ) մասին կազմակերպուելիք ցուցադրութեան մը ընթացքին, որ տեղի պիտի ունենայ Սպիտակ տան այցելուներու կեդրոնին մէջ, Նոյեմբեր 18-23։

Գորգին ոդիսականը վերջերս լուսարձակի տակ առնուած էր, երբ փորձ կատարուած էր զայն ցուցադրելու անցեալ տարի, Յակոբ Մարթին Տէրանեանի կողմէ այդ գործին մասին գրուած հատորին ներկայացման ձեռնարկին ընթացքին, «Սմիթսոնիըն» հիմնարկին մէջ, սակայն Սպիտակ տունը արտօնութիւն չէր տուած:

Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը, գորգին ցուցադրութիւնը ապահովելու համար, արշաւի մը նախաձեռնած էր, ու աւելի քան 30 քոնկրեսականներ կոչ ըրած էին Սպիտակ տան, որ վերատեսութեան ենթարկէ գորգի ցուցադրութեան ընդդիմանալու իր որոշումը։