ԵՐԵՒԱՆ, <<Ազատութիւն>> - Հայաստանի արտաքին գործոց նախարար Էդուարդ Նալբանդեան 13 Ապրիլին Հանրային պատկերասփիւռի կայանին տուած հարցազրոյցին ընթացքին անդրադարձած է Ապրիլի սկիզբը ղարաբաղեան–ատրպէյճանական սահմանին վրայ տեղի ունեցած դէպքերուն, անոնց հետեւանքներուն եւ անկէ եղած եզրակացութիւններուն։ Ան շեշտած է, որ պէտք է բանակցային ճամբով լուծում գտնել տագնապին։

<<Այս ամսուայ սկզբին Լեռնային Ղարաբաղի եւ Ադրբեջանի զինուած ուժերի շփման գծում տեղի ունեցած իրադարձութիւնների գլխաւոր բացատրութիւնն այն է, որ Ադրբեջանը ձախողուել է բանակցային գործընթացում։ Ժամանակին ձախողուել էր ռազմական դաշտում, փորձեց յաջողութեան հասնել բանակցութիւնների միջոցով, բայց դարձեալ ձախողուեց>>, ըսած է Նալբանդեան՝ աւելցնելով. <<Ի՞նչ է, եթէ ոչ ձախողում, երբ ողջ միջազգային հանրութիւնը եւ այն ներկայացնող եռանախագահող երկրները խօսում են յայտնի երեք սկզբունքների մասին՝ ուժի եւ ուժի սպառնալիքի չկիրառման, ինքնորոշման իրաւունքի եւ տարածքային ամբողջականութեան մասին, Ադրբեջանը խօսում է միայն մէկ սկզբունքի մասին: Ի՞նչ է, եթէ ոչ ձախողում, երբ եռանախագահներն ասում են, որ պէտք է ստեղծել միջադէպերի քննութեան մեխանիզմ, որը կարող է լինել ոչ միայն հետաքննութեան, այլ նաեւ զսպման մեխանիզմ, այդ առաջարկութիւնը հնչում է ոչ միայն եռանախագահներից, այլեւ ՄԱԿից, Եւրամիութիւնից, տարբեր միջազգային կառոյցներից, իսկ Ադրբեջանը ձեւացնում է, որ այդպիսի բան գոյութիւն չունի: …. Ի՞նչ էր, եթէ ոչ ձախողում, երբ Կազանում իրենք, փաստօրէն, յետքայլ արեցին գրեթէ ձեռք բերուած պայմանաւորուածութիւններից>>, դիտել տուած է նախարարը:

Նախարար Նալբանդեան լուսարձակի տակ առած է այն երեւոյթը, որ Ատրպէյճան միշտ ալ սպառնալիքներ հնչեցուցած է, անտեսած է զինադադարը յարգելու բոլոր կոչերը՝ ձեւացնելով, որ անոնք իրեն չեն վերաբերիր։ <<Հիմա գնաց աւելի լայնածաւալ գործողութիւնների: Կարծում եմ՝ բոլորի համար ակնյայտ է, թէ ո՛վ է սկսել այս գործողութիւնները: Բոլոր դէպքերում այն զրոյցների ընթացքում, որոնք ես ունեցել եմ իմ գործընկերների հետ, որեւէ մէկի մօտ կասկած չի եղել, որ հէնց Ադրբեջանն է սկսել այդ գործողութիւնները>>, ըսած է Նալբանդեան՝ աւելցնելով. <<Եւ երկրորդը, պարզ է, թէ որն էր իր նպատակը. այն, ինչն իրենք բազմիցս ասել էին՝ ռազմական ճանապարհով լուծել հիմնախնդիրը: Եւ կրկին ձախողուեց: Ադրբեջանը կարող էր ունենալ իր առջեւ դրուած նուազագոյն ու առաւելագոյն խնդիրներ: Կարծում եմ՝ ոչ նուազագոյն, ոչ էլ առաւելագոյն խնդիրներն Ադրբեջանը չլուծեց: Հիմա ստիպուած կը լինի վերադառնալ բանակցային գործընթաց, նստել բանակցութիւնների սեղանի շուրջ ու շարունակել բանակցութիւնները: Ի հարկէ, բանակցութիւններ վերսկսելն այդքան հեշտ չէ, պէտք է համապատասխան պայմաններ ապահովել, եւ եռանախագահների ջանքերն ուղղուած են հէնց դրան>>:

Արձագանգելով Հայաստանի գործընկեր նկատուող երկիրներուն կողմէ կատարուած կարգ մը յայտարարութիւններուն, որոնք, լրագրողին բնութագրումով՝ <<այդքան էլ հայանպաստ չէին կամ նոյնիսկ չէզոք չէին, այնտեղ անկյայտօրէն նկատւում էին ադրբեջանահաճոյ որոշակի տարրեր>>, Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարը ըսած է. <<Եթէ ի նկատի ունէք ԵԱՏՄ անդամ երկրներին, ապա այստեղ էլ պէտք չէ չափազանցեցնել, որովհետեւ եթէ վերցնենք Եւրամիութեան երկրներին, ոչ միշտ են Եւրամիութեան բոլոր երկրներն իրար հետ համաձայն: Միշտ չէ, որ յայտարարութիւններ են անում կամ դիրքորոշումներ են յայտնում, որոնք կարող ա դուր գալ այլ անդամ երկրներին: ԵԱՏՄի մէջ մենք չունենք այդպիսի ձեւաչափ, որը համադրում է արտաքին քաղաքականութեան ոլորտի դիրքորոշումները, ինչը մենք ունենք ՀԱՊԿում: Բայց անգամ ՀԱՊԿում են այդպիսի բաներ պատահում: Ի հարկէ, դա է պատճառը, որ գագաթաժողովներից գագաթաժողով, արտգործնախարարների հանդիպումներից արտգործնախարարների հանդիպում մենք միշտ այդ հարցը բարձրաձայնել ենք, եւ ոչ միայն մենք, քարտուղարութիւնը, նաեւ այլ երկրներ: Ի հարկէ, պէտք է այս ուղղութեամբ աւելի համադրուած եւ աւելի արդիւնաւէտ աշխատանք տարուի եւ համագործակցութիւն, փոխգործակցութիւն հաստատուի անդամ երկրների միջեւ>>:

Հայաստանի ռազմավարական դաշնակից Ռուսիոյ բարձրագոյն իշխանութեան կողմէ վերջերս կատարուած յայտարարութիւններուն առնչութեամբ, որոնց մէջ, ըստ լրագրողին, <<ակնյայտօրէն նկատւում էր Հայաստանի եւ Ադրբեջանի հետ յարաբերութիւնների նոյնականացում բովանդակութեան եւ խորութեան առումով>>, Էդուարդ Նալբանդեան յայտարարած է. <<Ադրբեջանը չէ, որտեղ տեղակայուած է ռուսաստանեան ռազմական բազան, Ադրբեջանը չէ, որ ՀԱՊԿի անդամ է, Ադրբեջանը չէ, որը, ի տարբերութիւն Հայաստանի, ունի տասնեակ պայմանագրեր Ռուսաստանի հետ, որոնք վերաբերում են պաշտպանութեան եւ ռազմարդիւնաբերական ոլորտներին: Ադրբեջանը չէ, որ ստորագրել է Ռուսաստանի հետ յայտնի <<5րդ արձանագրութիւնը>>, որին ես բաւական մանրամասն անդրադարձել եմ մեր հարցազրոյցներից մէկի ընթացքում: Այս շարքը կարելի է շարունակել: Գիտեմ, որ մեր հանրային կարծիքում էլ բաւական սուր քննարկումների առարկայ է դարձել, որ Ադրբեջանը Ռուսաստանից համապատասխան զէնք է գնում: Ի հարկէ, այսպիսի տրամաբանութիւն կայ, կարծիք է հնչում, որ իբրեւ դա բիզնես է: Չգիտեմ՝ ընդունել, թէ չընդունել այդ փաստարկը, բայց իրականում հայ-ռուսական յարաբերութիւնները բիզնես յարաբերութիւններ չեն, դրանք միայն խօսքով դաշնակցային յարաբերութիւններ չեն, դրանք նաեւ իրաւապայմանագրային հիմքեր ունեն: Սա ակնյայտ է բոլորի համար, ներառեալ՝ Ադրբեջանի: Դա գաղտնիք չէ>>:

Լրագրողը հարցուցած է, որ վերջին օրերու զարգացումներու լոյսին տակ տարբեր երկիրներու բարձրաստիճան պաշտօնեաներու յայտարարութիւններուն մէջ կար այն կարծիքը, որ բանակցային սեղանին այժմ նոր փաստաթուղթ կայ, եւ անիկա կրնայ այդքան ալ շահեկան չըլլալ Հայաստանի համար։ <<Ասել, որ այդքան շահեկան չէ մեզ համար, բայց Ադրբեջանը ստիպուած պատերազմական գործողութիւններ է սկսում, մի քիչ տարօրինակ է հնչում: Դա դիլետանտիզմ է: …Ես փորձեմ բացել փակագծերը, որովհետեւ մինչ այդ չէի ասել, բայց հիմա ասեմ: Աշխատանքային փաստաթուղթ համարւում է այն փաստաթուղթը, որը եղել է կողմերի միջեւ քննարկման առարկայ: Այդպիսի բազմաթիւ փաստաթղթեր են եղել: Երբ դրանց շուրջ բանակցութիւնները չեն յաջողուել, այդ փաստաթղթերը յանձնուել են ի պահ Վիեննայում ԵԱՀԿ գլխաւոր գրասենեակ: Ի պահ, այսինքն՝ փակ փաթեթով: ….Դուք գիտէ՞ք՝ որ փաստաթուղթը Վիեննայում ի պահ դեռ չի տրուած՝ Կազանի փաստաթուղթը: Ուրեմն, համապատասխանաբար, մնացած բոլոր մեկնաբանութիւններն աւելորդ են: Բազմիցս հնչեցին իմ տարբեր գործընկերների կողմից բացատրութիւններ այս կապակցութեամբ: Այո՛, կան տարբեր գաղափարներ, բայց հեծանիւ հնարելու պատճառ չկայ: Յայտնի են սկզբունքները, եւ յայտնի են գլխաւոր տարրերը: Գլխաւոր էութիւնն այս բանակցային գործընթացի այն է, որ Ղարաբաղը երբեք չի կարող լինել Ադրբեջանի կազմում>>:

Լրագրողը հարցուցած է, որ այդ կը նշանակէ՞, թէ ասիկա  կարմիր թելի նման կ՛անցնի ամբողջ փաստաթուղթին միջով. <<Այո՛, բոլոր փաստաթղթերի միջով, ոչ թէ մէկ փաստաթղթի>>՝ ըսած է նախարարը եւ շեշտած, որ ոչ մէկ պարագայի զիջում պիտի կատարուի։ <<Եթէ հասարակութիւնը, ժողովուրդը չի կարող անել, ապա ոչ ոք չի կարող անել>>, հաստատած է ան։

Հակառակ այն պնդումներուն, որ այս բոլորին լոյսին տակ անիմաստ կը դառնայ բանակցային գործընթացին շարունակութիւնը՝ Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարը համոզուած է, որ պէտք է շարունակել բանակցային ուղին. <<Եթէ կողմերից մէկը փորձում էլ է ֆարսի վերածել, ամբողջ միջազգային հանրութիւնն այսօր կոչ է անում վերադառնալ բանակցային սեղանի շուրջ: Եւ դա բնական է, որովհետեւ, երբ ասում ենք այլընտրանք չկայ բանակցութիւններին, այդպէս էլ կայ: Որեւէ ռազմական գործողութիւններ, որեւէ պատերազմ չեն կարող հարցեր լուծել: Բոլոր պատերազմներից եւ բոլոր ռազմական գործողութիւններից յետոյ ամբողջ պատմութեան ընթացքում կողմերը վերադառնում են բանակցային սեղանի շուրջ, միգուցէ աւելի վատ պայմաններում, սկսում են նորից շարունակել բանակցութիւնները>>:

<<Կարծում եմ՝ որեւէ մէկը կարիք չունի ռազմական նոր գործողութիւնների, նոր պատերազմների: Պէտք է շարունակել բանակցային ուղին եւ փորձել բանակցութիւնների բացառապէս խաղաղ ճանապարհով գտնել հիմնախնդրի կարգաւորման հնարաւորութիւնը: Կարծում եմ՝ այդ հնարաւորութիւնն առկայ է>>, յայտարարած է Էդուարդ Նալբանդեան: