ԵՐԵՒԱՆ.- Խորհրդային Միութեան Փլուզման  20ամեակի առթիւ, Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Սերժ Սարգսեան հարցազրոյց մը տուած է ռուսական «Մոսկովսկիէ նովոստի» թերթին, ուր ան հանգամանօրէն անդրադարձած է Խորհրդային Հայաստանի պատմական նշանակութեան, Արցախեան հարցին ու հայ-թրքական յարաբերութիւններուն:

Խորհրդային Միութեան փլուզման գործընթացին Հայաստանի ժողովուրդին դերակատարութեան հիմնաւորումը ներկայացնելով՝ նախագահ Սարգսեան յայտնած է. «Կար երկու հիմնական պատճառ: Առաջինը՝ չնայած Հայաստանը բուռն կերպով զարգանում էր, այնուամենայնիւ, մեզ մօտ ազգային խնդիր գոյութիւն ունէր: Մենք ապրում էինք մեծ երկրում, եւ արտաքին քաղաքականութեան մէջ ոչ միշտ էին մեր շահերը հաշուի առնւում: Օրինակ՝ ԽՍՀՄի եւ Թուրքիայի միջեւ երկկողմ յարաբերութիւններում: Հայերը սփռուել են ամբողջ աշխարհով մէկ՝ հիմնականում մեր ժողովրդի նկատմամբ իրականացուած ցեղասպանութեան հետեւանքով: Արեւմտեան հասարակութիւններում նրանք ազատ խօսում էին այդ մասին, արտայայտւում էին: Հասկանո՞ւմ էք, դա նաեւ մեզ էր հասնում, ինչը նոյնպէս, իհարկէ, ազդում էր իրավիճակի վրայ: Հայաստանում շատ վատ էր ընկալւում նման պաշտօնական քաղաքականութիւնը:

«Երկրորդ պատճառը՝ խորհրդային իշխանութեան արշալոյսին Խորհրդային Միութեան Կոմունիստական կուսակցութեան կովկասեան բիւրոն որոշում ընդունեց Հայաստանի կազմից առանձնացնել նրա Լեռնային Ղարաբաղի ու Նախիջեւանի պատմական շրջանները եւ այդ տարածքները՝ յանձնել Ադրբեջանին: Երբե՛ք, առաջին հերթին՝ Լեռնային Ղարաբաղում, մենք դրա հետ չենք համաձայնուել: Ղարաբաղում մշտապէս բողոքել են այդ անօրինական որոշման դէմ: Վերակառուցման, Գորբաչովի ժամանակաշրջանում բողոքն աւելի առարկայական դարձաւ: Երբ մարդիկ տեսան, որ արդար որոշման, միեւնոյնն է, չեն հասնի, սկսեցին ակտիւ բողոքել:

«Ինչպէ՞ս կը տեսնէք այդ (Ղարաբաղեան) խնդիրի իդէալական լուծումը» հարցումին, նախագահ Սարգսեան պատասխանած է.

Խնդիրը կարող է լուծուել միայն փոխզիջման հիման վրայ: Այս բոլոր տարիների ընթացքում մենք փորձել ենք փոխզիջումներ փնտռել: Բայց կայ կարմիր գիծը. Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդն ինքը պէտք է իր ճակատագիրը տնօրինի, իր պատմական հայրենիքում անվտանգ զարգանալու բոլոր հնարաւորութիւններն ունենայ: Դուք գիտէք, որ այս հիմնախնդրով զբաղւում է ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, մեծ ջանքեր է ներդնում Ռուսաստանի Դաշնութեան նախագահ Դմիտրի Անատոլիի Մեդուեդեւը, ինչի համար մենք նրան շատ շնորհակալ ենք: Հէնց Մինսկի խումբն է առաջարկել փաստաթուղթ, որը պայմանականօրէն անուանում են Մադրիդեան սկզբունքներ: Այն ենթադրում է հարցի լուծումը երեք սկզբունքների հիման վրայ՝ ուժի կամ ուժի սպառնալիքի չկիրառում, տարածքային ամբողջականութեան սկզբունք եւ ժողովուրդների ինքնորոշման իրաւունք: Այդ փաստաթուղթը հիմնականում հնարաւորութիւն է տալիս շարունակել բանակցութիւնները եւ ձեռնամուխ լինել մեծ խաղաղութեան պայմանագրի, մեծ համաձայնագրի մշակմանը:

«Մենք շատ յստակ հասկանում ենք, թէ ինչ են նշանակում այդ երեք սկզբունքները: Ադրբեջանցիները երկար մտորումներից յետոյ նոյնպէս ասացին՝ այո, բայց, չգիտես ինչու, այդ սկզբունքները հասկանում են իւրատեսակ՝ իրենց ձեւով: Մինչ այս պահը, Ադրբեջանի ղեկավարութիւնը բոլոր մակարդակներում մշտապէս սպառնում է ռազմական գործողութիւնների վերսկսմամբ: Դա առաջին սկզբունքի խախտում է: Տարածքային ամբողջականութեան սկզ-բունքը հասկանալի է ե՛ւ՛ մեզ, ե՛ւ նրանց, չնայած տպաւորութիւն է ստեղծւում, որ նրանք այն դարձրել են բացարձակ դոգմա (քարացած վարդապետութիւն-խմբ.)՝ միջազգային իրաւունքի համատեքստից դուրս: Իսկ ահա ինքնորոշման իրաւունքը նրանք հասկանում են միայն որպէս Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականութեան շրջանակում ինքնորոշում: Այդպիսի ինքնորոշում չի լինում, դա հատուածական, պարզունակ ինքնորոշում է: Այդ իսկ պատճառով, այնքան ժամանակ, մինչեւ Ադրբեջանը չհասկանայ այդ սկզբունքի իմաստը, շատ դժուար կը լինի հասնել հարցի լուծմանը: Ղարաբաղն իր անկախութիւնը պաշտպանել է արիւնահեղ եւ դաժան պատերազմում, դժուարագոյն պայմաններում եւ միամտութիւն է ենթադրել, որ ղարաբաղցիները կարող են հրաժարուել այն ամէնից, ինչին հասել են, ինչը ձեռք են բերել»:

«Մոսկովսկիէ նովոստի»ի թղթակիցը, նոյն ուղղութեամբ շարունակելով իր հարցապնդումը, յայտնած է, որ հակամարտող կողմերը իւրաքանչիւրը իր մեկնաբանութիւնը ունի Մատրիտեան սկզբունքներուն եւ այս կացութեան մէջ կասկած յայտնած է, որ կողմերը կրնան որեւէ յառաջընթաց արձանագրել տագնապի լուծման գծով: Նախագահ Սարգսեան պատասխանած է ըսելով.

«Կարծում եմ, որ մենք, իսկապէս, տարբեր ձեւով ենք դա հասկանում: Բայց դրանք սկզբունքներ են, որոնցով առաջնորդւում է աշխարհը: Այդ սկզբունքները՝ ե՛ւ տարածքային ամբողջականութիւնը, ե՛ւ ազգերի ինքնորոշման իրաւունքը թոյլ են տուել ե՛ւ Ադրբեջանին, ե՛ւ Հայաստանին անկախութիւն ձեռք բերել: Ինչպէ՞ս կարող է մի դէպքում այն ընդունելի լինել, իսկ երկրորդ դէպքում՝ հասկացուել այլ կերպ: Դա տրամաբանական չէ: Տարածքային ամբողջականութեան սկզբունքը չի նշանակում սահմանների անխախտելիութիւն: Այլապէս աշխարհում չէին ձեւաւորուի նոր պետութիւններ, իսկ վերջին 20-30 տարիներին աշխարհի քարտէզին յայտնուել են տասնեակ նոր պետութիւններ»:

«Մե՞ծ է, արդեօք, ռազմական գործողութիւններու վերսկսման վտանգը» հարցումին, նախագահ Սարգսեան պատասխանած է ըսելով.

«Կարծում եմ, նման հաւանականութիւն կայ, քանի որ ոչ մի կերպ չեմ կարողանում հասկանալ, թէ ինչո՞ւ է Ադրբեջանը ձգձգում բանակցային գործընթացը: Թերեւս, ծրագրեր կան՝ աւելի շատ ուժերի եւ միջոցների կուտակման հետ կապուած, որպէսզի փորձեն յարմար պահի նոր ռազմական սադրանք հրահրել: Դա սխալ մօտեցում է, քանի որ իրադարձութիւնները կարող են ծաւալուել երկու սցենարով (տարբերակով-Խմբ.): Առաջին՝ համընդհանուր պատերազմ եւ դրան հետեւող Լեռնային Ղարաբաղի օկուպացիա (բռնագրաւում-Խմբ.), որը հնարաւոր է միայն Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի հիմնահատակ բնաջնջման դէպքում: Եւ երկրորդ՝ Ադրբեջանի պարտութիւն, նրանց կողմից նոր տարածքների կորուստ: Եւ այդ դէպքում‘ Ադրբեջանն արդէն կը սկսի բողոքել եւս հինգ, վեց կամ աւելի շատ տարածքների կորստից: Իսկ յետոյ ի՞նչ: Նորից զինադադար, համաձայնութիւն, կրակի դադարեցման ռեժիմի խախտում, նոր պատերազմ: Բոլոր այս սցենարները անհեռանկարային են:»

«Հայաստան կը քննէ՞ Լեռնային Ղարաբաղի ճանաչման հնարաւորութիւնը» հարցումին, նախագահ Սարգսեան յայտնած է.

«Իհարկէ, մենք նման հնարաւորութիւն չենք կարող չդիտարկել: Օրինակ, այն կարող է, իրապէս առաջանալ ռազմական գործողութիւնների վերսկսման պարագայում: Մշտապէս այլ, աւելի ուղիղ հարց են տալիս. «Ինչո՞ւ Հայաստանը չի ճանաչում Լեռնային Ղարաբաղի անկախութիւնը»: Որովհետեւ մենք բանակցութիւններ ենք վարում, իսկ Լեռնային Ղարաբաղի ճանաչումը կը նշանակի դրանց խափանում: Այդուհանդերձ, աւելի լաւ է բանակցութիւններ վարել»:

«Հնարաւո՞ր է լիարժէք տնտեսական աճ՝ առանց ակնյայտ աշխարհաքաղաքական խնդիրներու լուծման, առանց Թուրքիոյ հետ յարաբերութիւններու կարգաւորման», հարցումին, նախագահ Սարգսեան պատասխանած է.

«Գիտէք, այդ հարցը չունի ուղիղ միանշանակ պատասխան՝ այո, աճ հնարաւոր է կամ՝ ոչ, աճ հնարաւոր չէ: Քանի որ, եթէ՝ ոչ, ապա ինչպէ՞ս ենք մենք զարգանում 20 տարի շարունակ: Իսկ եթէ՝ այո, ապա ինչո՞ւ ենք այս տեմպերով (կշռոյթով-Խմբ.) զարգանում: Իհարկէ, առանց Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման, մենք սովից չենք մեռնի: Բայց վերադառնամ նրան, ինչն արդէն բազմիցս ասել եմ՝ մենք հարցի տնտեսական կողմը Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման հիմնական շարժառիթը չենք համարում: Ինչպէս ասել է Նապոլէոնը՝ երկրի աշխարհագրութիւնն է կերտում նրա պատմութիւնը: Աշխարհագրութիւնը դատավճիռ է, ճակատագիր:

«Մենք ապրում ենք այստեղ եւ պէտք է գոնէ ինչ-որ յարաբերութիւններ ունենանք մեր հարեւանների հետ: Իհարկէ՝ ոչ ամէն գնով: Երբ մենք սկսեցինք Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման գործընթացը, շատ ընդդիմախօսներ ասում էին, որ այն ամբողջ աշխարհում կը խոչընդոտի Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչմանը: Այդ կանխատեսումները, փառք Աստծոյ, չարդարացան: Ցեղասպանութեան փաստն անվիճարկելի է, եւ մենք պէտք է բոլոր ջանքերը ներդնենք, որպէսզի Թուրքիան, վերջապէս, ճանաչի Ցեղասպանութիւնը: Սա պայքար է արդարութեան, անվտանգութեան համար: Վերջիվերջոյ, պայքար է ոչ միայն մեր տարածաշրջանում, այլ ամբողջ աշխարհում նման յանցագործութիւնների անթոյլատրելիութեան համար:

«Մոսկովսկիէ նովոստի»ի թղթակիցը, շարունակելով նոյն նիւթը, հարց տուած է, թէ «1915թ. ողբերգութեան հարիւրամեակին, արդեօ՞ք, կարելի կ՛ըլլայ որ Ցեղասպանութեան հարցը  դադրի այդքան կարեւոր դեր խաղալ երկու երկիրներու փոխյարաբերութիւններու մէջ»: Նախագահ Սարգսեան պատասխանած է.

«Հաշտեցումը կարող է սկսուել այն ժամանակ, երբ Թուրքիան ճանաչի Ցեղասպանութիւնը: Առանց ճանաչման՝ չի կարող լինել հաշտեցում: Սխալւում են նրանք, ովքեր փորձում են Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման փորձը ներկայացնել որպէս հաշտեցման փորձ: Իրական հաշտեցումը կարող է լինել միայն զղջումից յետոյ»: